De zus van Maria (welke niet bij name genoemd wordt); en die toch geen zus had …???

[IKBENANDERS 16]

In het Johannes evangelie wordt de moeder van Jezus negens bij name genoemd. Da’s veemd. Overal staat  ‘de moeder van Jezus’. Toch kende Johannes Maria wel degelijk En goed ook! Wat ook vreemd is: Maria was het enige kind dat Anna en Joachim op latere leeftijd hebben gekregen. Toch staat er in het Johannes-evangelie bij de kruisigingsscene: ‘

Bij het kruis van Jezus stonden zijn moeder en de zuster van zijn moeder, Maria de vrouw van Klopas, en Maria Magdalena. Toen Jezus zijn moeder zag en de leerling die hij liefhad, die bij haar stond, zeide hij tot zijn moeder: Vrouw, zie: uw zoon! Daarop zeide hij tot de leerling: Zie: uw moeder!’

Heeft iemand enige verklaringen voor het bovenstaande?

gisteren om 16:59 bewerkt door IKBENANDERS

[Tortelduif 1]

Ik denk dat de eenvoudigste verklaring in de schrijfstijl van Johannes ligt.

Johannes noemt wel vaker belangrijke personen niet bij naam, maar omschrijft hen aan de hand van hun rol. Hij noemt zichzelf bijvoorbeeld ook nergens "Johannes", maar spreekt over "de leerling die Jezus liefhad". Op dezelfde manier noemt hij Maria consequent "de moeder van Jezus".

Dat is opvallend, juist omdat Johannes haar persoonlijk goed kende. Als hij haar naam had willen noemen, had hij dat zonder moeite kunnen doen. Dat hij het desondanks niet doet, lijkt daarom eerder een bewuste literaire keuze dan een omissie.

Een logisch gevolg van verschillende mensen die het evangelie vanuit hun eigen perspectief beschrijven. Juist zulke verschillen in stijl en nadruk maken de Bijbel voor mij geloofwaardig. Als alle evangelisten steeds exact dezelfde formuleringen en accenten hadden gebruikt, zou dat eerder de indruk wekken van één strak geredigeerd verslag. Nu zie je dat iedere schrijver zijn eigen invalshoek en schrijfstijl heeft, terwijl de kern van de boodschap overeind blijft. In het kader van ooggetuigen vind ik de verschillen tussen de evangeliën juist interessant, omdat het een aanwijzing geeft dat de verhalen niet uit de duim zijn gezogen. In een rechtszaal zie je vaak dat verschillende ooggetuigen een gebeurtenis nét anders beschrijven. Juist die verschillen worden niet altijd gezien als tegenstrijdigheid, maar kunnen ook wijzen op onafhankelijk waarnemen vanuit verschillende perspectieven, en dragen dus bij aan de geloofwaardigheid van een verhaal wat mij betreft.

Het Johannesevangelie is bovendien sterk symbolisch en theologisch van aard. De nadruk ligt vaak niet op de persoon als individu, maar op diens betekenis binnen het verhaal. Door haar steeds "de moeder van Jezus" te noemen, legt Johannes de nadruk op haar unieke relatie tot Jezus, niet op haar eigen identiteit.

Wat betreft "de zuster van zijn moeder": dat hoeft niet per se een biologische zus te zijn. Het gebruikte woord kan ook een vrouwelijke verwant of schoonzus aanduiden. Bovendien is de traditie dat Maria enig kind van Anna en Joachim was afkomstig uit een apocrief geschrift en niet uit de canonieke evangeliën. Daarom zie ik daar geen onoverkomelijke tegenstrijdigheid.

 

gisteren om 19:03 bewerkt door Tortelduif

[Robert Frans 1.669]

Dat Maria er de moeder van Jezus en Johannes de geliefde leerling wordt genoemd, vindt haar volle betekenis in het al aangehaalde vers waarin Jezus zijn moeder en de leerling tot elkaar brengt als moeder en zoon. Want de geliefde leerling, dat zijn ook wij. Wij verblijven aan het hart van Jezus tijdens het Laatste Avondmaal, wij staan bij Hem onder het kruis en wij worden door Hem in het bijzonder bemind. Als de moeder van Jezus vervolgens door Jezus' besluit de moeder van de geliefde leerling wordt, dan wordt zij daardoor eveneens ónze moeder. En sinds die tijd hebben wij haar inderdaad liefdevol in huis genomen, dat is de kerk, en haar liefdevol als onze moeder bemind.

Johannes is een meer filosofisch-theologisch werk, waarbij hij wil dat wij ons direct met de geliefde leerling identificeren en zo Jezus heel nabij zijn. Hij geeft ook het meest uitgebreide verslag van het verhoor bij Pilatus en de kruisiging, waarin Jezus zijn werkelijke koningschap heel direct duidt en toont. En voorafgaand houdt Jezus in zijn evangelie de eucharistische rede (hoofdstuk 6), waarin Hij als het hemels brood daadwerkelijk zich ook lichamelijk met ons wil verenigen. Zo wil de evangelist het Woord van God, dat Jezus is, niet alleen tegenwoordigstellen, maar ook heel intiem nabij brengen, zodat het Woord ook in óns vlees wordt en onder ons komt wonen. En bij Hem vinden we zijn en onze Moeder.

[Tortelduif 1]

1 uur geleden zei Robert Frans:

Dat Maria er de moeder van Jezus en Johannes de geliefde leerling wordt genoemd, vindt haar volle betekenis in het al aangehaalde vers waarin Jezus zijn moeder en de leerling tot elkaar brengt als moeder en zoon. Want de geliefde leerling, dat zijn ook wij. Wij verblijven aan het hart van Jezus tijdens het Laatste Avondmaal, wij staan bij Hem onder het kruis en wij worden door Hem in het bijzonder bemind. Als de moeder van Jezus vervolgens door Jezus' besluit de moeder van de geliefde leerling wordt, dan wordt zij daardoor eveneens ónze moeder. En sinds die tijd hebben wij haar inderdaad liefdevol in huis genomen, dat is de kerk, en haar liefdevol als onze moeder bemind.

Johannes is een meer filosofisch-theologisch werk, waarbij hij wil dat wij ons direct met de geliefde leerling identificeren en zo Jezus heel nabij zijn. Hij geeft ook het meest uitgebreide verslag van het verhoor bij Pilatus en de kruisiging, waarin Jezus zijn werkelijke koningschap heel direct duidt en toont. En voorafgaand houdt Jezus in zijn evangelie de eucharistische rede (hoofdstuk 6), waarin Hij als het hemels brood daadwerkelijk zich ook lichamelijk met ons wil verenigen. Zo wil de evangelist het Woord van God, dat Jezus is, niet alleen tegenwoordigstellen, maar ook heel intiem nabij brengen, zodat het Woord ook in óns vlees wordt en onder ons komt wonen. En bij Hem vinden we zijn en onze Moeder.

Als ik de tekst zelf lees, kan ik er niet direct uit halen dat Maria mijn moeder is. Johannes beschrijft dat Jezus zijn moeder toevertrouwt aan de geliefde leerling en de geliefde leerling aan Maria. Een praktische uitleg ligt eigenlijk het meest voor de hand. Jezus hangt aan het kruis, ziet zijn moeder en de geliefde leerling bij elkaar staan en geeft Johannes de opdracht om voor haar te zorgen.

Jij legt een interpretatieve laag bovenop de tekst en dat roept bij mij wel de vraag op in hoeverre zulke aanvullende betekenissen de rol van de kerk als uitlegger versterken en daarmee de gelovige afhankelijker maken van kerkelijke interpretatie.

[Robert Frans 1.669]

4 uur geleden zei Tortelduif:

Als ik de tekst zelf lees, kan ik er niet direct uit halen dat Maria mijn moeder is. Johannes beschrijft dat Jezus zijn moeder toevertrouwt aan de geliefde leerling en de geliefde leerling aan Maria. Een praktische uitleg ligt eigenlijk het meest voor de hand. Jezus hangt aan het kruis, ziet zijn moeder en de geliefde leerling bij elkaar staan en geeft Johannes de opdracht om voor haar te zorgen.

Jij legt een interpretatieve laag bovenop de tekst en dat roept bij mij wel de vraag op in hoeverre zulke aanvullende betekenissen de rol van de kerk als uitlegger versterken en daarmee de gelovige afhankelijker maken van kerkelijke interpretatie.

De door jou gerefereerde praktische of historische uitleg sluit de andere betekenislagen echter niet uit. De Schrift kent inderdaad meerdere betekenislagen. Traditioneel onderscheiden we er vier: historisch (wat staat er?), allegorisch (wat moeten we geloven?), moralistisch (wat moeten we doen?) en anagogisch (wat mogen we hopen?). Afhankelijk van interpretatie ben je echter sowieso, of het nu van je eigen is of die van de kerk. Je kunt dan beter de interpretatie kiezen die al zo'n tweeduizend jaar meegaat, voor eenheid binnen de kerk zorgt en niet voor verdeeldheid en die de tand des tijds weet te doorstaan.

Johannes schrijft niet zomaar over 'de geliefde leerling' en dat Jezus uitgerekend aan het kruis hem Maria als moeder geeft en niet gewoon enkele dagen van tevoren (Hij wist immers dat Hij zou sterven en Hij kende Johannes al goed genoeg daarvoor), geeft al aan dat deze handeling direct verbonden is met het Offer. Dat geeft de handeling dus al een verstrekkende, verlossende lading, net zoals alles wat Hij zegt en doet aan het kruis.

[IKBENANDERS 16]

5 uur geleden zei Tortelduif:

Als ik de tekst zelf lees, kan ik er niet direct uit halen dat Maria mijn moeder is. 

Maar toch ook weer wel als je het esoterische christendom erbij haalt, want de Maria uit het Mattheüs-evangelie was volgens die traditie Eva en die van het Lucas-evangelie het hoger zelf van Eva.

24 minuten geleden zei Robert Frans:

Johannes schrijft niet zomaar over 'de geliefde leerling' …

En ook niet overal zomaar de ‘moeder van Jezus’. Hij moet daar een diepere bedoeling mee hebben gehad, want anders had hij wel gewoon zijn eigen naam en de naam Maria overal met name genoemd. Was hij ergens bang voor? Wilde hij zichzelf en de moeder van Jezus beschermen? Waarvoor dan?

4 uur geleden bewerkt door IKBENANDERS

[Tortelduif 1]

51 minuten geleden zei Robert Frans:

De door jou gerefereerde praktische of historische uitleg sluit de andere betekenislagen echter niet uit. De Schrift kent inderdaad meerdere betekenislagen. Traditioneel onderscheiden we er vier: historisch (wat staat er?), allegorisch (wat moeten we geloven?), moralistisch (wat moeten we doen?) en anagogisch (wat mogen we hopen?). Afhankelijk van interpretatie ben je echter sowieso, of het nu van je eigen is of die van de kerk. Je kunt dan beter de interpretatie kiezen die al zo'n tweeduizend jaar meegaat, voor eenheid binnen de kerk zorgt en niet voor verdeeldheid en die de tand des tijds weet te doorstaan.

Je zou ook gewoon kunnen beginnen met wat er historisch in de tekst staat: Jezus geeft aan het kruis opdracht aan Johannes om voor Maria te zorgen. Dat wordt ook bevestigd door de afsluitende zin: "En van die ure aan nam haar de discipel in zijn huis."

Vanuit een moralistische toepassing volgt daaruit een duidelijke boodschap: zorg voor je broeders en zusters, vooral voor degenen die aan jouw zorg zijn toevertrouwd.

Een anagogische toepassing kan vervolgens gaan over de hoop en de uiteindelijke betekenis die gelovigen daaraan verbinden.

Met allegorische uitleg ben ik voorzichtiger. Als een tekst letterlijk begrijpelijk is, lijkt het mij riskant om er zonder duidelijke aanwijzing een extra betekenislaag aan toe te voegen. Anders ontstaat het gevaar dat iedereen zijn eigen allegorie op een tekst kan leggen en daarmee zijn eigen gelijk kan onderbouwen.

Voor mij blijft daarom de volgorde belangrijk: eerst kijken naar wat de tekst zelf zegt, en pas daarna, mocht de tekst niet letterlijk genomen kunnen worden, naar mogelijke diepere toepassingen.

4 uur geleden bewerkt door Tortelduif

[Tortelduif 1]

51 minuten geleden zei Robert Frans:

Johannes schrijft niet zomaar over 'de geliefde leerling' en dat Jezus uitgerekend aan het kruis hem Maria als moeder geeft en niet gewoon enkele dagen van tevoren (Hij wist immers dat Hij zou sterven en Hij kende Johannes al goed genoeg daarvoor), geeft al aan dat deze handeling direct verbonden is met het Offer. Dat geeft de handeling dus al een verstrekkende, verlossende lading, net zoals alles wat Hij zegt en doet aan het kruis.

Juist omdat je spreekt over een "verlossende lading" vraag ik me af of de praktische betekenis niet wordt overstegen. De tekst zelf lijkt mij eerst een concrete opdracht van Jezus aan Johannes: zorg voor mijn moeder.

Dat deze opdracht voortkomt uit liefde en navolging kan ik begrijpen. Maar zodra de handeling zelf in verband wordt gebracht met verlossing, ontstaat de vraag welke rol menselijke handelingen daarin krijgen. Voor mij ligt het onderscheid dat goede werken een vrucht zijn van het ontvangen heil, maar niet een middel waardoor het heil tot stand komt.

[IKBENANDERS 16]

Citaat

Bij het kruis van Jezus stonden zijn moeder en de zuster van zijn moeder, Maria de vrouw van Klopas, en Maria Magdalena. Toen Jezus zijn moeder zag en de leerling die hij liefhad, die bij haar stond, zeide hij tot zijn moeder:

Vrouw, zie: uw zoon!

Daarop zeide hij tot de leerling:

Zie: uw moeder!

Zoals gezegd is de Maria uit het Mattheüs-evangelie eigenlijk Eva in de esoterische traditie. Zij baarde Kaïn en Abel. Deze twee stromen werden in Johannes Zebedeüs met elkaar verenigd door Christus Jezus bij de opwekking van Lazarus, waarbij ook Elia – de dode Johannes de Doper – betrokken werd (Lazarus = Kaïn-stroom; Johannes de Doper = Abel-stroom). Zo werd Johannes Zebedeüs de leerling die de heer liefhad (zie hiervoor o.a. het werk van Judith von Halle over Johannes). En, zo valt – wat het vet gedrukte gedeelte betreft – voor mij wel alles op zijn plek. Maar op de vraag wie de zus van Maria (Eva) nu eigenlijk was, daar heb ik nog geen goed antwoord kunnen vinden. Ik hoorde Hans Stolp zeggen: zij is verzonnen door Johannes, ik hoor Tortelduif e.a. zeggen: er staat geen zus maar schoonzus, nicht e.d. Beide verklaringen komen stuntelig over.

 

3 uur geleden bewerkt door IKBENANDERS

[Robert Frans 1.669]

1 uur geleden zei Tortelduif:

Juist omdat je spreekt over een "verlossende lading" vraag ik me af of de praktische betekenis niet wordt overstegen. De tekst zelf lijkt mij eerst een concrete opdracht van Jezus aan Johannes: zorg voor mijn moeder.

Dat deze opdracht voortkomt uit liefde en navolging kan ik begrijpen. Maar zodra de handeling zelf in verband wordt gebracht met verlossing, ontstaat de vraag welke rol menselijke handelingen daarin krijgen. Voor mij ligt het onderscheid dat goede werken een vrucht zijn van het ontvangen heil, maar niet een middel waardoor het heil tot stand komt.

De diepere betekenis overstijgt niet de praktische, maar vult deze aan. Juist omdat dit echt zo gebeurd is, vinden we er des te gemakkelijker de diepere betekenis in. Zoals ik al zei: Jezus had Johannes en Maria ook enkele dagen voor de kruisiging bij elkaar kunnen brengen. Veel praktischer, met ook meer tijd voor vragen en antwoorden. Maar dat deed Hij niet. Hij deed het aan het kruis, tijdens het meest hevige lijden dat ooit op aarde geleden is. Het is dus niet zomaar een praktische wenk, maar een gift aan ons.

De handeling heeft verlossende waarde, omdat het kruis het meest hoogheilige altaar is dat op dat moment in de wereld bestond. Álles wat Hij daar zegt en doet heeft in het bijzonder verlossende waarde die elke andere betekenis overstijgt, omdat Hij op het kruis zijn Offer brengt en zijn priesterschap ten volle uitoefent.

Als Hij om vergeving voor zijn beulen bidt, dan bemiddelt Hij als hogepriester tussen hen en God.
Als Hij de goede moordenaar het paradijs belooft, dan opent Hij voor ons de hemel.
Als Hij vraagt waarom God Hem verlaten heeft, geneest Hij onze twijfels en onze pijn.
Als Hij zegt dorst te hebben, dan uit Hij zijn diepe, dorstige verlangen naar ons.
Als Hij de geliefde leerling zijn Moeder geeft, dan geeft Hij ook ons zijn Moeder.
Als Hij zijn geest in Gods handen geeft, dan geeft Hij zich volledig voor ons aan God over.
Als Hij zegt dat het volbracht is, dan is het Offer voltooid en zal geen ander offer meer voldoen.

Als Hij dan uiteindelijk sterft en zijn Hart met een lans wordt doorboord, dan wordt door water en bloed de kerk verwekt, om met Pinksteren geboren te worden. Zoals Eva uit de zijde van Adam werd genomen tijdens de slaap, zo wordt de Bruid dat de kerk is uit de zijde van de nieuwe Adam genomen, tijdens de doodsslaap.

Had in zijn gewone leven en zijn bediening elke handeling al verlossende en genezende waarde, omdat Hij door zijn aanwezigheid als Mens de mensheid en alles wat zij is al verlost en heiligt, aan het kruis vindt de heiliging en verlossing haar absolute voltooiing en worden we in alle aspecten met God verzoend. Er is aan het kruis niets gebeurd wat géén verstrekkende betekenis voor ons heeft en duizend mensenlevens zijn nog te kort om het allemaal te kunnen bevatten.

2 uur geleden bewerkt door Robert Frans

[IKBENANDERS 16]

1 uur geleden zei Robert Frans:

… met een lans wordt doorboord, dan wordt door water en bloed …

Er staat eigenlijk: 

Citaat

Maar een van de soldaten stootte hem de lans in de zijde en terstond kwam er bloed en water uit. En die het geschouwd heeft, heeft daarvan getuigd en zijn getuigenis is waarachtig; hij weet dat hij waarheid spreekt, opdat ook gij geloven kunt.

Waarom denk je dat het vetgedrukte zin achter de vorige zin staat? Als je iemand een wond toebrengt voordat hij is gestorven, dan komt er alleen bloed uit de wond; geen bloed en water. Laat staan wat er uit een lichaam komt van een mens dat reeds is gestorven? Zeker geen water en bloed. Het esoterische christendom komt met de volgende verklaring: er vloeide bloed en etherische substantie uit het lichaam van Christus Jezus. En die het geschouwd heeft, heeft daarvan getuigd en zijn getuigenis is waarachtig; hij weet dat hij waarheid spreekt, opdat ook gij geloven kunt. Johannes heeft dit met een helderziend doordringende fysieke blik waargenomen. Deze substanties zijn door Jozef van Arimatea in de heilige graal beker opgevangen. Daarna heeft hij wat hij heeft opgevangen druppelsgewijs verspreid over o.a. Frankrijk en Ierland, voor zover mijn kennis reikt.

Alles wat in het Johannes-evangelie staat moeten we volgens R.S. op een goudschaaltje wegen.

1 uur geleden bewerkt door IKBENANDERS

[Tortelduif 1]

1 uur geleden zei Robert Frans:

De diepere betekenis overstijgt niet de praktische, maar vult deze aan. Juist omdat dit echt zo gebeurd is, vinden we er des te gemakkelijker de diepere betekenis in. Zoals ik al zei: Jezus had Johannes en Maria ook enkele dagen voor de kruisiging bij elkaar kunnen brengen. Veel praktischer, met ook meer tijd voor vragen en antwoorden. Maar dat deed Hij niet. Hij deed het aan het kruis, tijdens het meest hevige lijden dat ooit op aarde geleden is. Het is dus niet zomaar een praktische wenk, maar een gift aan ons.

De handeling heeft verlossende waarde, omdat het kruis het meest hoogheilige altaar is dat op dat moment in de wereld bestond. Álles wat Hij daar zegt en doet heeft in het bijzonder verlossende waarde die elke andere betekenis overstijgt, omdat Hij op het kruis zijn Offer brengt en zijn priesterschap ten volle uitoefent.

Als Hij om vergeving voor zijn beulen bidt, dan bemiddelt Hij als hogepriester tussen hen en God.
Als Hij de goede moordenaar het paradijs belooft, dan opent Hij voor ons de hemel.
Als Hij vraagt waarom God Hem verlaten heeft, geneest Hij onze twijfels en onze pijn.
Als Hij zegt dorst te hebben, dan uit Hij zijn diepe, dorstige verlangen naar ons.
Als Hij de geliefde leerling zijn Moeder geeft, dan geeft Hij ook ons zijn Moeder.
Als Hij zijn geest in Gods handen geeft, dan geeft Hij zich volledig voor ons aan God over.
Als Hij zegt dat het volbracht is, dan is het Offer voltooid en zal geen ander offer meer voldoen.

Als Hij dan uiteindelijk sterft en zijn Hart met een lans wordt doorboord, dan wordt door water en bloed de kerk verwekt, om met Pinksteren geboren te worden. Zoals Eva uit de zijde van Adam werd genomen tijdens de slaap, zo wordt de Bruid dat de kerk is uit de zijde van de nieuwe Adam genomen, tijdens de doodsslaap.

Had in zijn gewone leven en zijn bediening elke handeling al verlossende en genezende waarde, omdat Hij door zijn aanwezigheid als Mens de mensheid en alles wat zij is al verlost en heiligt, aan het kruis vindt de heiliging en verlossing haar absolute voltooiing en worden we in alle aspecten met God verzoend. Er is aan het kruis niets gebeurd wat géén verstrekkende betekenis voor ons heeft en duizend mensenlevens zijn nog te kort om het allemaal te kunnen bevatten.

Voor mij ligt de primaire betekenis dichter bij de tekst zelf. Jezus ziet zijn moeder en de geliefde leerling bij het kruis staan en spreekt woorden van troost en zorg. Juist het kruis is daarvoor de meest passende plek, omdat daar het afscheid werkelijkheid wordt en de zorg voor Maria concreet nodig is. Dat maakt de woorden niet minder waardevol of minder diepgaand. Integendeel: een eenvoudige daad van liefde en verantwoordelijkheid op het moment van het grootste lijden heeft juist grote betekenis.

Juist daarin zie ik de kracht van deze passage. Jezus hangt aan het kruis en lijdt zwaar, maar op dat moment richt Hij zijn aandacht niet op zijn eigen pijn en naderende dood. Hij bekommert zich om de mensen om Hem heen en zorgt ervoor dat zijn moeder niet alleen achterblijft.

Voor mij ligt de betekenis van deze woorden dan ook vooral in die concrete daad van liefde en zorg. Dat Hij dit juist vanaf het kruis doet, maakt het alleen maar indrukwekkender. Het laat zien dat zelfs in het grootste lijden de zorg voor de ander centraal blijft staan.

Dat hoeft niet minder diep of geestelijk te zijn dan een symbolische uitleg. Soms zit de kracht van een Bijbeltekst juist in de eenvoudige, concrete betekenis ervan.

48 minuten geleden bewerkt door Tortelduif

[IKBENANDERS 16]

Op 6-7-2026 om 20:21 zei Tortelduif:

Bovendien is de traditie dat Maria enig kind van Anna en Joachim was afkomstig uit een apocrief geschrift …

Dit zou in het apocriefe protoevangelie van Jakobus staan. Dit wordt ook vermeld in de visioenen van Maria Valtorta. Valtorta heeft de apocriefe werken niet gekend. Overigens wordt het gegeven dat de ouders van Maria Anna en Joachim zijn wel door de (katholieke) kerk erkend. Voor mij zelf niet belangrijk, maar voor anderen misschien wel.

Op 6-7-2026 om 20:21 zei Tortelduif:

Wat betreft "de zuster van zijn moeder": dat hoeft niet per se een biologische zus te zijn. Het gebruikte woord kan ook een vrouwelijke verwant of schoonzus aanduiden.

In een lezing van Hans Stolp kwam ik het volgende tegen: De Maria uit het Mattheüs-evangelie, welke ongeveer 72 jaar is geworden, stond bij het kruis op het moment van sterven. Zij was ooit Eva. Eva was vóór de zondeval de onschuld zelve. Daarna begon haar ontwikkelingsweg. Toen zij bij de kruising aanwezig was, was Eva reeds een wijze ontwikkelde persoonlijkheid: Sofia, hetgeen ‘wijsheid‘ betekent. Zij was dit mede door geworden door wat zij in de jaren dat zij Jezus gekend heeft heeft meegemaakt. Johannes heeft dit stuk van Eva ‘de zuster van zijn moeder, Maria de vrouw van Klopas’ genoemd. 

1 minuut geleden bewerkt door IKBENANDERS