Wanneer politieke polarisatie een kettingreactie wordt

[Tortelduif 4]

Polarisatie begint zelden met de bedoeling om mensen steeds verder uit elkaar te drijven. Vaak begint zij met een opvatting die iemand principieel belangrijk vindt. Men trekt een grens, spreekt zich uit en neemt eventueel maatregelen om die overtuiging kracht bij te zetten. Het probleem ontstaat wanneer de reactie daarop opnieuw een reactie oproept. Zo kan een oorspronkelijk inhoudelijk conflict zich langzaam uitbreiden tot een tegenstelling tussen steeds grotere groepen.

De ontwikkelingen rond Israël en de Palestijnse gebieden zijn daar een duidelijk voorbeeld van. Het Verenigd Koninkrijk neemt steeds nadrukkelijker stelling tegen het Israëlische beleid ten aanzien van de Westelijke Jordaanoever en de Israëlische nederzettingen. Het Britse beleid wordt daarbij niet alleen in juridische termen gemotiveerd, maar ook met zeer zware morele kwalificaties. Vervolgens worden economische en diplomatieke maatregelen genomen.

Daarmee blijft het conflict niet langer beperkt tot de directe partijen. Een dergelijke opstelling heeft ook gevolgen voor de verhouding tussen Israël en Europese landen, en vervolgens voor de politieke verhoudingen binnen die Europese landen zelf. Voorstanders van een hardere lijn vinden dat er eindelijk duidelijke grenzen worden getrokken. Tegenstanders ervaren diezelfde maatregelen als eenzijdig, polariserend of zelfs als een vorm van politieke demonisering.

Daaruit kan weer een volgende reactie ontstaan. Als ik bijvoorbeeld van mening ben dat de Britse regering zich in deze kwestie schuldig maakt aan ernstige politieke verdraaiing, dan kan ik besluiten geen Britse producten meer te kopen. Dat is geen boycot van een specifiek bedrijf omdat dat bedrijf iets verkeerd heeft gedaan. Het is een landgerichte boycot: ik wil mijn eigen geld niet langer laten bijdragen aan de economie van een land waarvan ik het beleid principieel afkeur.

Zo'n keuze heeft echter onvermijdelijk een breder effect. De Britse ondernemer die niets met het regeringsbeleid te maken heeft, wordt er eveneens door geraakt. Ook de Brit die het beleid van zijn eigen regering afwijst, valt binnen dezelfde economische doelgroep. Dat is jammer, maar bij een landgerichte boycot is juist de nationale herkomst het criterium. Het doel is niet om individuele Britten verantwoordelijk te stellen, maar om een economisch signaal af te geven aan het land als geheel.

Daarin zit tegelijkertijd de paradox.

Wanneer een dergelijke manier van politieke actie eenmaal normaal wordt gevonden, kan iedere politieke stroming haar gebruiken. Als links beleid voert dat rechts verwerpelijk vindt, kunnen rechtse mensen besluiten bepaalde landen, producten of ondernemingen te mijden. Wanneer later rechts aan de macht komt, kunnen linkse mensen precies hetzelfde middel inzetten tegen landen of bedrijven die zij met dat beleid associëren.

Zo ontstaat een soort politieke spiegelwerking. Wat vandaag door de ene groep als een gerechtvaardigde principiële actie wordt beschouwd, kan morgen door de andere groep tegen haar worden gebruikt.

Het gevaar daarvan is dat politiek steeds minder beperkt blijft tot verkiezingen, parlementen en beleidsdebatten. De politieke tegenstelling dringt dan door in het dagelijks leven. Wat iemand koopt, waar iemand op vakantie gaat, welke media iemand leest en met welke mensen iemand zich identificeert, kunnen allemaal politieke keuzes worden. De samenleving wordt daardoor steeds meer verdeeld in kampen.

De oorspronkelijke tegenstelling kan daarbij gemakkelijk uit het zicht verdwijnen. Een discussie die begon met de vraag of bepaalde Israëlische nederzettingen internationaalrechtelijk rechtmatig zijn, kan uiteindelijk uitmonden in een bredere tegenstelling tussen Israëliërs en Palestijnen, tussen Europese landen en Israël, tussen politieke partijen, tussen links en rechts en zelfs tussen consumenten die elkaar beoordelen op de herkomst van hun boodschappen.

Dat is de zichzelf versterkende werking van polarisatie.

De ene partij zegt: Wij trekken een principiële grens. De andere partij ervaart dat als een aanval en trekt vervolgens haar eigen grens. Die reactie wordt door de eerste partij weer als bewijs gezien dat haar oorspronkelijke standpunt noodzakelijk was. Vervolgens wordt de tegenreactie sterker. Zo ontstaat een kettingreactie waarin iedere afzonderlijke stap vanuit het eigen perspectief verdedigbaar kan lijken, terwijl het geheel de samenleving steeds verder uit elkaar drijft.

Daarom is het belangrijk om onderscheid te blijven maken tussen regeringen, politieke bewegingen, bevolkingen en individuele mensen. Een regering kan beleid voeren waar men fel tegen gekant is zonder dat iedere inwoner van dat land dat beleid ondersteunt. Evenmin vertegenwoordigt iedere Nederlander automatisch het beleid van de Nederlandse regering.

Toch betekent dat niet dat een landgerichte boycot onmogelijk of per definitie onredelijk is. Wie zijn geld als politiek middel wil gebruiken, heeft het recht om daar bewust voor te kiezen. Maar men moet zich er wel van bewust zijn wat men daarmee in gang kan zetten. Een boycot kan een politiek signaal zijn, maar tegelijkertijd bijdragen aan precies dezelfde polarisatie waartegen men zich zegt te verzetten.

Misschien is dat uiteindelijk de belangrijkste les. Polarisatie wordt niet alleen veroorzaakt door de mensen aan de andere kant. Zij kan ook ontstaan doordat iedere partij ervan overtuigd raakt dat haar eigen escalatie slechts een noodzakelijke reactie is op de escalatie van de ander.

En wanneer iedereen op die manier redeneert, wordt het steeds moeilijker om nog een stap terug te doen.

39 minuten geleden bewerkt door Tortelduif