De jaarlijkse portie ellende: goed voor de feelgood tijdens de feestdagen

[Tortelduif 11]

 

Kijk eens aan, de feestdagen staan weer voor de deur. Hoog tijd dus om de daklozen, verslaafden en andere maatschappelijke misère weer eens uit de kast te trekken. De camera's draaien, de schrijnende verhalen worden afgestoft en de collectebussen mogen weer rinkelen. Want wat is er nu mooier dan tijdens de gezelligste tijd van het jaar even geconfronteerd te worden met andermans ellende? Het levert niet alleen mooie televisie op, maar vooral een heerlijk warm gevoel van morele superioriteit.

Het recept is eenvoudig. Men kijkt naar een documentaire, trekt een bedrukt gezicht, mompelt iets over hoe verschrikkelijk het allemaal is en gooit misschien nog een paar euro in de richting van iemand die op straat leeft. Voilà: de morele huishouding is weer op orde. Er is medeleven getoond, de goede intenties zijn bevestigd en het geweten kan met een gerust hart onder de kerstboom worden gelegd.

Ik vermoed dat voor een deel van de mensen niet zozeer de oplossing van het probleem centraal staat, maar vooral de weldadige wuzzy fuzzy feelgood vibe die het tonen van medeleven oplevert. Het gaat dan minder om de vraag wat de ander werkelijk nodig heeft dan om het prettige gevoel dat men zelf aan de situatie overhoudt. De dakloze krijgt misschien een paar euro, maar de gever ontvangt er een portie morele zelfbevrediging voor terug. Een keurige transactie, zolang niemand vraagt naar het rendement op de lange termijn.

En dat rendement hoeft ook helemaal niet indrukwekkend te zijn. De houdbaarheid van het goede gevoel hoeft slechts lang genoeg te zijn om de feestdagen door te komen. Tegen de tijd dat de kerstboom de deur uit gaat, is de emotionele batterij waarschijnlijk alweer leeg en kan de volgende dosis medeleven wachten op een nieuwe documentaire, een schrijnend nieuwsbericht of de volgende jaarlijkse inzamelingsactie. Tot die tijd hebben we het druk met onszelf.

Natuurlijk lost een handvol muntgeld op straat de dakloosheid niet op. Maar dat hoeft kennelijk ook niet altijd het voornaamste doel te zijn. Het gebaar zelf telt, althans voor degene die het maakt. De gever kan tevreden verder, de kijker heeft zijn portie maatschappelijke betrokkenheid geconsumeerd en de televisiemaker heeft weer een onderwerp waarmee de kijkcijfers en het morele bewustzijn op peil kunnen worden gehouden. Iedereen tevreden, behalve degene die nog steeds op straat slaapt.

Dat betekent overigens niet dat iedere gift zinloos is of dat oprecht medeleven niet bestaat. Er zijn mensen die zich langdurig inzetten en daadwerkelijk verschil maken. Maar juist daarom is het interessant om onderscheid te maken tussen betrokkenheid die iets verandert en betrokkenheid die vooral lekker voelt. Die twee worden nogal gemakkelijk met elkaar verward.

Ook bij dakloosheid en drugsoverlast zou je mogen verwachten dat we verder kijken dan de obligate beelden van menselijke ellende. Niet iedere dakloze gebruikt drugs en niet iedere drugsgebruiker veroorzaakt overlast. Wie het probleem serieus wil aanpakken, moet dus vragen stellen over oorzaken, beleid, handhaving en de mensen die daadwerkelijk bij de problematiek betrokken zijn. Wie worden er precies onderzocht? Wordt er onderscheid gemaakt naar nationaliteit, verblijfsstatus en achtergrond? En gaat het onderzoek over dakloosheid als sociaal probleem, of over concrete overlast in de openbare ruimte?

Dat zijn misschien minder hartverwarmende vragen dan de vraag hoeveel medeleven we kunnen opbrengen, maar ze zijn wel relevanter als het doel werkelijk is om iets te veranderen. Helaas lenen genuanceerde analyses zich minder gemakkelijk voor tranentrekkende televisie dan een schrijnend verhaal met een aangrijpende soundtrack en een oproep om vooral niet weg te kijken.

En zo houden we een jaarlijks ritueel in stand waarin andermans ellende dienstdoet als decor voor onze eigen goedheid. We kijken, voelen, geven en genieten van de geruststellende gedachte dat we betrokken burgers zijn. Vervolgens gaan we aan tafel, steken de kaarsjes aan en laten de wereldproblemen buiten de deur, waar ze keurig kunnen blijven liggen tot na Nieuwjaar.

Misschien is dat wel de ware kerstgedachte van onze tijd: niet dat het leed van anderen verdwijnt, maar dat wij er tijdelijk een warm gevoel aan overhouden. Zolang de feelgood maar lang genoeg meegaat om de feestdagen te overleven, hoeft de werkelijkheid ons niet al te lang lastig te vallen.

En mocht de ellende volgend jaar nog steeds bestaan, dan is dat eigenlijk alleen maar handig. Dan hebben we tegen de volgende kerst tenminste weer iets om ons goede hart aan te warmen.