Altijd meer: een zeepbel die ons opbreekt

[Figulus 151]

De voortdurende verhoging van de AOW‑leeftijd is geen losstaand beleidsdetail, maar een symptoom van een dieper liggend probleem. Onze samenleving is structureel ingericht op groei: meer welvaart, meer zekerheid, meer consumptie en meer levensverwachting — zonder fundamenteel te willen accepteren dat aan dit alles grenzen zitten. Wat ooit vooruitgang was, dreigt nu te veranderen in een zeepbel die steeds verder wordt opgeblazen, met het risico dat zij uiteindelijk knapt.

De logica van ‘meer’

Het idee dat we langer moeten doorwerken omdat we langer leven, klinkt rationeel en zelfs onvermijdelijk. Maar deze redenering verhult een fundamentele keuze: in plaats van gezamenlijk genoegen te nemen met iets minder, verschuiven we de last naar de toekomst en naar het individu. We behouden hetzelfde niveau van zekerheid en consumptie door simpelweg meer arbeid te eisen — vooral van degenen die het minst ruimte hebben om zich daaraan te onttrekken.

‘Minder’ accepteren blijkt politiek onverteerbaar. Het voelt als verlies, als achteruitgang, als het prijsgeven van verworven rechten. Politiek gezien is het veiliger om te spreken over technische aanpassingen, levensverwachtingen en rekenmodellen dan om eerlijk te zeggen: we hebben te lang gedaan alsof groei vanzelfsprekend en eindeloos is.

Gemiddelden versus mensen

Het systeem rekent met gemiddelden, maar mensen leven geen gemiddelde levens. Niet iedereen bereikt zijn zeventigste vitaal, gezond en arbeidsgeschikt. Zware beroepen, ongelijke levensomstandigheden en gezondheidsverschillen verdwijnen achter statistiek. Daardoor wordt een ogenschijnlijk neutrale maatregel in de praktijk sociaal ongelijk.

Bovendien verwarren we levensduur met draagkracht. Langer leven betekent niet automatisch langer kúnnen werken. Door deze twee gelijk te schakelen, reduceren we menselijke waardigheid tot productiviteit.

Wanneer vrijheid administratief wordt

Hier ontstaat het sluipende gevoel van slaafsheid. Niet omdat mensen formeel onvrij zijn, maar omdat de speelruimte verdwijnt. Wie móét doorwerken tot ver voorbij wat lichamelijk of mentaal haalbaar is, is juridisch vrij maar praktisch vastgezet. Alternatieven bestaan op papier, maar zijn voor velen niet leefbaar.

Deze onontkoombaarheid wordt verkocht als redelijkheid: “Zo is het nu eenmaal.” Juist die vanzelfsprekendheid is gevaarlijk. Vrijheid wordt een administratief begrip, ouderdom een uitgestelde beloning en werk een morele plicht tot het uiterste.

De zeepbel van vertrouwen

Een samenleving knapt niet doordat de economie ineens instort, maar doordat vertrouwen verdwijnt. Vertrouwen in solidariteit tussen generaties. Vertrouwen dat inzet loont. Vertrouwen dat het systeem er ook is voor wie niet eindeloos kan meebewegen.

Wanneer mensen het gevoel krijgen dat ze niet langer burgers zijn, maar middelen — nodig om een systeem overeind te houden dat geen grenzen kent — ontstaat cynisme, gelatenheid en terugtrekking. Dat is het moment waarop de zeepbel haar spanning bereikt.

De echte keuze

De kernvraag is daarom niet of de AOW‑leeftijd technisch gezien verhoogd kan worden, maar of we als samenleving bereid zijn een fundamentelere keuze te maken. Durven we vóór het knappen van de zeepbel vrijwillig te kiezen voor minder: minder groei, minder absolute zekerheid, maar meer menselijkheid? Of wachten we tot ‘minder’ geen keuze meer is, maar een harde correctie?

Die keuze is geen economische, maar een culturele en morele. Ze bepaalt of vooruitgang nog in dienst staat van mensen — of mensen slechts in dienst zijn van vooruitgang.

De rek is er wel uit bij mij.

Bekijk het maar.