Over cultuur, multicultuur en tolerantie in Nederland

[Figulus 151]

Cultuur is meer dan diversiteit of een willekeurig kenmerk; het is het gedeelde systeem van waarden, normen en symbolen dat een samenleving vormgeeft en bindt. Wanneer iemand de vraag stelt “Wat is de Nederlandse cultuur?”, en als antwoord krijgt “multicultureel” of “tolerantie”, zijn dat geen volledige antwoorden, maar eerder beschrijvingen van omstandigheden of eigenschappen.

Allereerst: “multicultureel” is géén cultuur. Het is een toestand waarin meerdere culturen naast elkaar bestaan, zonder dat er noodzakelijkerwijs een gedeeld referentiekader is. Cultuur veronderstelt cohesie, gedeelde waarden en normen. Als verschillende groepen elk hun eigen codes volgen zonder dat een gemeenschappelijke basis bestaat, spreken we niet van één cultuur, maar van parallelle samenlevingen. Multiculturalisme is een feit, geen definitie.

Ten tweede: tolerantie is geen cultuur op zichzelf, maar een kenmerk binnen een cultuur. In Nederland wordt tolerantie vaak als kernwaarde genoemd, maar het antwoord “De Nederlandse cultuur is tolerantie” leidt tot een gevaarlijke simplificatie. Tolerantie zegt niets over de grenzen, normen of waarden die de samenleving werkelijk definiëren. Zonder context omvat tolerantie ook zaken die fundamenteel haaks staan op de kern van de Nederlandse cultuur, zoals respect voor gelijkheid, directheid, pragmatisme en normbesef. Wie enkel tolerantie noemt, mist de kern: cultuur vereist een gedeeld kader dat grenzen stelt.

Daarom is een juiste beschrijving van de Nederlandse cultuur altijd meerdimensionaal. Het omvat directe communicatie, egalitarisme, pragmatisme, nuchterheid én relatieve tolerantie binnen dat kader. Tolerantie is een middel om verschillen binnen het cultureel kader te reguleren, niet de definitie van het kader zelf. Dit onderscheid is cruciaal: anders vervalt cultuur tot een lege container waarin elke willekeurige gedraging wordt gerechtvaardigd.

Concluderend: een samenleving kan divers en tolerant zijn, maar dit maakt haar niet automatisch cultureel gedefinieerd. Cultuur is wat bindt, niet wat alleen naast elkaar bestaat, en tolerantie is een eigenschap binnen dat bindende kader, niet het kader zelf. Wie dit onderscheid negeert, loopt het risico om cultuur te reduceren tot oppervlakkige beschrijvingen en wordt blind voor de kernwaarden die een samenleving daadwerkelijk vormen.